Wysokie ceny energii elektrycznej stanowią obecnie jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla konkurencyjności polskiego przemysłu energochłonnego. Na tle innych państw europejskich polskie przedsiębiorstwa ponoszą jedne z najwyższych kosztów energii w regionie. Zgodnie z danymiEurostatu za drugą połowę 2025 r. w analizowanej grupie największych przedsiębiorstw cena energii elektrycznej w Polsce wynosiła 171,6 euro/MWh. Dla porównania w Irlandii było to 159,2 euro/MWh, a na Węgrzech – 158,5 euro/MWh.
Odpowiedzią na ten problem ma być projekt ustawy o udzielaniu wsparcia na obniżenie cen energii dla przemysłu energochłonnego (UD459), którego konsultacje publicznetrwają do 9 września. Jego celem jest stworzenie krajowych ram prawnych dla pomocy przewidzianej w sekcji 4.5 CleanIndustrial Deal State Aid Framework (CISAF).
CISAF obowiązuje od 25 czerwca 2025 r. i pozostanie w mocy do końca 2030 r. Unijne ramy umożliwiają państwom członkowskim wprowadzanie instrumentów wspierających m.in. rozwój czystej energii, dekarbonizację przemysłu i rozwój technologii zeroemisyjnych. Jednym z przewidzianych w nich rozwiązań jest czasowe wsparcie kosztów energii elektrycznej dla przedsiębiorstw energochłonnych. Podobne mechanizmy zostały już wdrożone w innych państwach członkowskich, w tym w Niemczech.
Nowy mechanizm wsparcia dla przemysłu energochłonnego
Projekt UD459 przewiduje przyjęcie rządowego programu pomocy opartego na mechanizmie pokrywania ujemnego salda – jednostronnym kontrakcie różnicowym realizowanym poprzez dopłaty bezpośrednie. Operatorem pomocy w ramach programu będzie Bank Gospodarstwa Krajowego. Łączny budżet programu na lata 2027-2030 ma wynieść 4,8 mld zł, z czego na 2027 r. przewidziano 800 mln zł, na lata 2028 i 2029 po 1,6 mld zł, a na 2030 r. – 800 mln zł.
Ograniczony budżet będzie mieć istotne znaczenie dla rzeczywistej dostępności instrumentu. Program ma bowiem mieć charakter konkursowy. Jeżeli łączna wartość wnioskowanego wsparcia przekroczy dostępną pulę środków, o zakwalifikowaniu do pomocy będzie decydowała punktowa ocena wniosków. Komisja konkursowa będzie brała pod uwagę m.in. wpływ inwestycji na bezpieczeństwo energetyczne, zmniejszenie energochłonności przedsiębiorstwa, obniżenie jednostkowej ceny energii elektrycznej, efektywność ekonomiczną oraz zatrudnienie.
Kto będzie mógł skorzystać ze wsparcia?
Wsparcie w ramach programu będzie skierowane do przedsiębiorstw z sektorów szczególnie narażonych na ryzyko przenoszenia działalności poza Unię Europejską ze względu na koszty energii. Chodzi tu m.in. o górnictwo, hutnictwo żelaza, stali i metali nieżelaznych, przemysł chemiczny oraz produkcję szkła, ceramiki i cementu.
Beneficjentem będzie mógł zostać podmiot, który uzyskuje ponad 50% przychodów z działalności gospodarczej z działalności oznaczonej kodami PKD wymienionymi w załączniku do ustawy oraz jest odbiorcą przemysłowym wpisanym do wykazu. Przedsiębiorca będzie musiał również spełniać pozostałe kryteria określone w ustawie, przyszłym programie pomocy i ogłoszeniu o naborze, w tym wymagania dotyczące jego sytuacji prawnej i finansowej.
Wysokość i okres udzielania wsparcia
Wsparciem będzie mogło zostać objęte zużycie energii w ilości nie wyższej niż 50% rocznej ilości energii elektrycznej zużytej przez przedsiębiorcę w okresie kwalifikowanym, niezależnie od źródła dostaw energii. Maksymalna wartość wsparcia zostanie ustalona na podstawie danych o rzeczywistym zużyciu energii w roku poprzedzającym złożenie wniosku oraz prognoz na kolejne lata objęte wsparciem.
Jednocześnie wysokość wsparcia przypadającego na 1 MWh kwalifikowanego zużycia energii nie będzie mogła przekroczyć 50% średniej arytmetycznej rynkowej ceny energii elektrycznej w okresie kwalifikowanym ani prowadzić do obniżenia ceny energii objętej pomocą poniżej 50 EUR/MWh. Ograniczenia te odpowiadają podstawowej konstrukcji mechanizmu przewidzianego w sekcji 4.5 CISAF.
Pomoc ma być wypłacana w trzech rocznych transzach. W drugim i trzecim roku jej wysokość nie będzie mogła przekroczyć kwoty otrzymanej w pierwszym roku.
Kumulacja pomocy z rekompensatami kosztów pośrednich CO₂
Jednym z istotniejszych elementów polskiego projektu są zasady kumulacji nowego instrumentu z rekompensatami kosztów pośrednich emisji CO₂. Jeżeli wysokość otrzymanej rekompensaty będzie równa lub wyższa od kwoty wsparcia przysługującego przedsiębiorcy w ramach nowego programu, dodatkowe wsparcie nie zostanie udzielone. Jeżeli rekompensata będzie niższa, przedsiębiorca będzie mógł otrzymać jedynie różnicę pomiędzy obiema kwotami. Rozwiązanie to ma szczególne znaczenie dla najbardziej energochłonnych sektorów, które już obecnie korzystają z systemu rekompensat kosztów pośrednich CO₂.
W tym zakresie na tle polskiego projektu warto zwrócić uwagę na rozwiązanie przyjęte w Niemczech. Niemcy wprowadziły własny Industriestrompreis na podstawie sekcji 4.5 CISAF na lata 2026-2028. Komisja Europejska zatwierdziła niemiecki instrument 16 kwietnia 2026 r. Niemiecki Industriestrompreis może być łączony z funkcjonującą Strompreiskompensation, przy czym wykluczone jest podwójne finansowanie tego samego zużycia energii. W praktyce przedsiębiorstwa mogą korzystać z Industriestrompreis w odniesieniu do tych ilości energii elektrycznej, które nie zostały objęte Strompreiskompensation. W przypadku kumulacji obu instrumentów w odniesieniu do tego samego kwalifikowanego zużycia łączna pomoc nie może natomiast przekroczyć najwyższej kwoty pomocy dopuszczalnej na podstawie jednego z tych dwóch reżimów.
Niemiecki przykład pokazuje zatem, że w granicach wyznaczonych przez CISAF relację między wsparciem cen energii a rekompensatami kosztów pośrednich CO₂ można ukształtować w sposób bardziej elastyczny niż zaproponowany obecnie w UD459.
Co najmniej 50% wsparcia na inwestycje
UD459 nie przewiduje bezwarunkowego subsydiowania kosztów energii. Co najmniej 50% otrzymanej dopłaty przedsiębiorca będzie musiał przeznaczyć na inwestycje w nowe lub zmodernizowane aktywa realizowane samodzielnie lub poprzez podmioty trzecie.
Inwestycje te mają przyczyniać się do obniżenia kosztów funkcjonowania systemu elektroenergetycznego, odpowiadać potrzebom rynku energii elektrycznej i systemu elektroenergetycznego oraz nie prowadzić do zwiększenia zużycia paliw kopalnych.
Szczegółowy katalog kwalifikowanych inwestycji zostanie określony w programie pomocy. Ma on obejmować m.in. inwestycje zwiększające elastyczność po stronie popytu, przedsięwzięcia w zakresie elektryfikacji i efektywności energetycznej, odnawialne źródła energii i ich integrację z profilem zużycia przedsiębiorstwa, a także infrastrukturę umożliwiającą bardziej elastyczną i bezpieczną pracę instalacji.
Co istotne, przedsiębiorca będzie musiał wskazać konkretną inwestycję już na etapie ubiegania się o wsparcie oraz przedłożyć raport zawierający jej pozytywną ocenę techniczną i opis sposobu spełniania warunków programu. Co do zasady inwestycja powinna zostać oddana do użytkowania w ciągu 48 miesięcy od udzielenia wsparcia. W określonych przypadkach, uzasadnionych przyczynami technicznymi, termin ten będzie mógł zostać wydłużony maksymalnie do 60 miesięcy.
Beneficjent będzie musiał również zapewnić finansowanie ze środków własnych lub zewnętrznych źródeł na poziomie co najmniej 20% kosztów kwalifikowanych inwestycji oraz ustanowić zabezpieczenie zwrotu pomocy odpowiadające 120% udzielonego wsparcia.
Finansowanie programu
Finansowaniu programu mają służyć projektowane zmiany w ustawie o CIT, przewidujące czasowe podwyższenie stawki podatku dla wyodrębnionej grupy podatników z sektora energetycznego i paliwowego.
Projektodawca uzasadnia to rozwiązanie nie tylko potrzebą zapewnienia środków na poprawę konkurencyjności przemysłu energochłonnego, lecz również szerszymi uwarunkowaniami fiskalnymi i geopolitycznymi – w tym potrzebą utrzymania podwyższonych wydatków na obronność oraz możliwości finansowania kolejnych działań osłonowych.
Projekt przewiduje przejściowe podwyższenie podstawowej, 19 procentowej stawki CIT. Dla podatników objętych nową regulacją stawka ma wynosić 30% w 2027 r., 26% w 2028 r. i 23% w 2029 r. Od 2030 r. zastosowanie ma ponownie znaleźć podstawowa stawka CIT.
Podwyższone stawki mają dotyczyć określonej grupy największych podatników
prowadzących działalność m.in. w zakresie wydobycia gazu ziemnego lub ropy naftowej, produkcji paliw ciekłych z przerobu ropy naftowej, obrotu paliwami gazowymi lub ciekłymi oraz przesyłania i dystrybucji energii elektrycznej.
Oprócz rodzaju prowadzonej działalności znaczenie będzie miała również jej skala i struktura przychodów. Co do zasady regulacja ma objąć podmioty należące do grup krajowych lub międzynarodowych, których przychody w poprzednim roku podatkowym przekroczyły równowartość 50 mln euro i u których przychody z działalności objętej regulacją stanowią co najmniej 75% przychodów podatnika, z wyłączeniem zysków kapitałowych. Projekt przewiduje również dodatkowe progi oraz szczególne zasady dla określonych podatkowych grup kapitałowych.
Kolejne kroki i znaczenie projektu dla przemysłu
Sama ustawa nie przesądzi wszystkich szczegółów funkcjonowania instrumentu. Po jej wejściu w życie Rada Ministrów ma w ciągu trzech miesięcy przyjąć rządowy program pomocy, który określi m.in. szczegółowe kryteria wsparcia, katalog kwalifikowanych inwestycji, częstotliwość naborów, zasady wypłaty i rozliczenia pomocy oraz wymagania dotyczące oceny technicznej inwestycji. Dopiero ustawa wraz z programem pomocy i dokumentacją poszczególnych naborów stworzą zatem pełny zestaw warunków, które będą musieli spełnić potencjalni beneficjenci.
Przed projektem przyspieszony, ale jednocześnie niełatwy proces legislacyjny. Szczególne znaczenie ma tu powiązanie finansowania wsparcia dla przemysłu energochłonnego ze zwiększeniem obciążeń podatkowych części sektora energetycznego i paliwowego. Zgodnie z obecnym harmonogramem przyjęcie projektu przez Radę Ministrów planowane jest na III kwartał 2026 r., a ustawa ma wejść w życie 1 stycznia 2027 r.
Uruchomienie mechanizmu będzie jednak zależało również od zgody Komisji Europejskiej. Do czasu wydania decyzji potwierdzającej zgodność pomocy z rynkiem wewnętrznym umowy o udzielenie wsparcia nie będą podlegały wykonaniu.
